Het einde van de Pax Amerikana en de grote verwarring

We zien de wereld in grote verwarring. De VS hebben de leiding in de wereld uit handen gegeven. Dat ligt niet alleen aan Trump, alleen het onvoorspelbare en dubbelzinnige optreden van de president maakt dit steeds duidelijker. Maar ook onder Obama was deze trend reeds waarneembaar. Er gebeurt van alles in de internationale wereld waar de VS geen vat meer op hebben. Laten we even opnoemen:

1. De strijd tegen de IS die lange tijd niet tot een einde kon worden gebracht. Dat komt voor een groot deel doordat de tegen de IS strijdende partijen uiteenlopende agenda’s hadden en nog hebben. Iran en Rusland steunen de Shiietische as tussen Teheran en Damascus, via Irak, dat in het zuid-oostelijk aan Iran grenzend deel ook Shiietisch is, en daarmee dus ook de regering van Assad, terwijl de VS juist de positie van Assad willen verzwakken, en daarom de opstandelingen tegen Assad ondersteunen. De VS en de Shiietische partijen bewapenen en ondersteunen de Koerden – die overigens zelf Soennitisch zijn – in hun strijd tegen IS, terwijl Turkije de Koerden juist bestrijdt. Saoedi-Arabië houdt zich afzijdig, het mislukken van de Soenietische as naar Turkije betreurend. Is dat de reden waarom ze zich afzijdig houden? Of is het omdat de Soenitische Arabieren moeite hebben om tegen de Soenieten van IS ten strijde te trekken? Of is het omdat ze de schaarse financiële en militaire middelen zelf nodig hebben om zich tegen de Shiieten in Jemen en zo nodig ook om zichzelf aan de noord-oost flank van het schiereiland te kunnnen verdedigen. Is dat ook de hoofdreden van de boycot van Qatar? Of is er ook binnenlandse onrust oorzaak? En hoe serieus is de boycot van Qatar bedoeld te zijn? Of is het een afleidingsmaneuvre van iets anders? Wie zal het zeggen?

2. De militaire ontwikkeling van Noord-Korea, waar intercontinentale raketten worden ontwikkeld, die eventueel atoomkoppen kunnen dragen en Amerika kunnen bereiken. Dat brengt onzekerheid in Amerika, dat zich veilig waant wegens zijn onbereikbaarheid over land en ook door zijn grote nautische sterkte. China ligt naast Noord-Korea en men zou zich daar kwetsbaarder kunnen voelen. Maar China houdt Noord-Korea de hand boven het hoofd en geeft bovendien gastvrijheid aan internetexperts uit dat land die allerlei kattenkwaad op het internet voorbereiden.

3. De expansiedrift van China in de Chinese Zee en de aan China grenzende Stille Oceaan, waar de in ontwikkeling zijnde kleinere mogendheden onvoldoende tegenwicht aan kunnen bieden. Wat weten wij eigenlijk van China? Is de kennelijke snelle ontwikkeling van China beperkt tot de kustprovincies, vergelijkbaar met de VS, waar de welvaart in het agrarisch en industrieel midden achterblijft bij de staten aan de oost- en westkust? Of ontwikkelen zich grote steden in het binnenland? Het is allemaal niet zichtbaar. Ook niet of het Chinese oog gericht is op Oost-Siberië, zoals Starlinger in zijn bericht uit 1948 voorspelde? Een ander verhaal is dat van de nieuwe zijderoute, iets wat zich ook grotendeels aan het zicht onttrekt.

3. De ontwikkelingen in de Hoorn van Afrika, en in Jemen, waar Saoedi-Arabië zijn macht probeert uit te oefenen, nota bene gesteund door de VS, die bij de ontmoeting met Trump nieuwe bewapening in het vooruitzicht heeft gesteld. Daaraan komt ook het einde niet in zicht, zeker niet wegens de meer en meer openlijke steun uit Iran aan de Shiietische Houties, die de macht in dat land willen overnemen. De ontwikkelingen zijn dramatisch voor de bevolking, behalve de gevolgen van het oorlogsgeweld, ook hongersnood en besmettelijke ziekten, zoals de cholera. De strijdende partijen bekommeren zich er niet om (ook de VS niet), want wie Jemen beheerst, beheerst ook de golf van Aden, strategisch gelegen voor de verbindingen naar de Rode Zee en met de Hoorn van Afrika.

4. Recent de boycot van Qatar door Saoedi-Arabië en de aangrenzende golfstaten en door Egypte, waardoor Qatar – met een belangrijke Shiietische bevolking – in de armen van Iran wordt gedreven. Nu blijkt ook Turkije Qatar te hulp te schieten. De opstelling van de VS is onduidelijk, nu Trump wapens lijkt te gaan leveren aan de Saoedies, die de boycot hebben verzonnen. Gevaarlijke spelletjes, omdat Qatar een grote gasproducent is en voor de VS ook niet onbelangrijk omdat Qatar als basis dient voor luchtaanvallen in de IS-oorlog.

5. De Brexit, die recent onder druk is komen te staan na de recente verkiezingen. Het was de bedoeling van May, via een een mandaat van de kiezer, extra steun te verkrijgen voor de beslissingen die ze zou moeten nemen om stabiliteit en duidelijkheid te krijgen die nodig is om een zogenaamde ,,harde brexit” te kunnen bereiken. Een harde brexit die uittreding van de gemeenschappelijke markt en de douaneunie omvat. Waar ze misschien niet zo voor was, want ze was nooit een voorstander voor de Brexit.

Helaas geen megawinst maar verlies voor May. Ze doet nu of haar neus bloedt, en gaat gewoon verder. Ze weet nu ook waar ze in de onderhandeling met EU aan toe zal zijn: een zachte Brexit waarin ze compromissen zal moeten sluiten die de Brexit-voorstanders bij nader inzien toch zullen moeten accepteren, zoals handhaving van het lidmaatschap van de interne markt en de douaneunie, of ze het leuk vinden of niet. Uiteraard in goed overleg met iedereen die zij met haar krappe minderheidskabinet te vriend zal moeten houden, zowel in haar eigen partij met de nodige rivalen en eventuele andere partijen die ook hun eisen zullen stellen (kortom één grote chaos), als in onderhandeling met de EU die, als veelkoppig monster, geen eenvoudige onderhandelingspartner zal blijken te zijn.

En misschien toont May zo haar ware karakter: een doorzetter die haar grenzen kent. Maar wel aanblijven, doorzetten en het land dienen, moeilijk maar niet onbelangrijk in de huidige omstandigheden. Of het zal werken is een tweede.

De Brexit raakt ook aan de belangen van de VS, omdat het VK alleen al wegens de gemeenschappelijke angelsaksische instelling een steunpunt vormt in de EU.

De verwarring bij Trump.

Er is grote verwarring in de wereld, inclusief de VS zelf, nu Trump zich zo onberekenbaar gedraagt. Het lijkt erop dat Trump zelf in verwarring is, door de veelheid van problemen waar hij voor staat, die hij overigens voor een deel zich zelf op zijn hals haalt. De aandacht die nodig is voor al die zaken waar de VS zich in het buitenland al vele jaren, eigenlijk al sinds de tweede wereldoorlog, meende te moeten bemoeïen – grotendeels geërfd van zijn voorganger(s) – wordt nu verdrongen door de kwestie Comey en andere juridische kwesties, die, het kan niet anders, stress veroorzaken voor iemand die gewend is vrij te handelen. Mensen onder stress nemen niet altijd de juiste beslissingen, doordat de stress het zuiver denken belemmert. Het kan ook zijn dat het goed nadenken over de impact van zijn handelen niet Trump’s sterkste kant is. Zijn populariteit lijkt daar overigens niet van af te hangen gezien de verkiezing van de republikeinse kanditaten voor de vrijgekomen senaatszetels uit Georgia en South Carilina medio juni.

Van het binnenlands beleid van “America First”, waar Trump’s verkiezing op steunde, horen we echter niet veel meer. Wel over het opzeggen van internationale verdragen, handelsverdragen en het milieuverdrag van Parijs, waardoor het “America First” internationaal afbrokkelt.

Wie zijn de lachende derden in dit gebeuren? Laten we er een paar opnoemen:

1. Saoedi-Arabië, dat steun in de rug krijgt in verschillende opzichten: militaire steun in Jemen door nieuwe wapenleveranties recent toegezegd door Trump. Steun ook tegenover Iran, dat door de Saoedi’s als primaire vijand wordt beschouwd. De recente boycot van Qatar brengt Trump overigens voor een dilemma, want ook Qatar dient te vriend te worden gehouden, vanwege de enorme voorraad gas en olie dat daar in de grond zit, alsmede vanwege de Amerikaanse luchtbasis in dat land. Wij weten daarom nog niet hoe de boycot van Qatar uitpakt en hoelang die kan worden volgehouden. Door de boycot wordt de luchtvaartschappij Qatar Airlines in ieder geval gehinderd, waardoor de noodlijdende eigen luchtvaart (Etihad Airways en Emirates) misschien niet meer met zoveel geld door de Saoedi’s op de been behoeft te worden gehouden. Het overheidsbudget staat de laatste jaren toch al op de tocht door de gedaalde olieprijs. Zodat als de olieleveranties van Qatar worden gehinderd de olieprijs eventueel zal stijgen en de eigen olieproductie kan worden opgevoerd. Intussen is de olieprijs recent verder gedaald. En daarnaast laten de Saoedi’s zich niet dwingen om aan de oorlog tegen IS mee te doen en zefs niet om vluchtelingen op te nemen.

2. Iran, dat nu zijn invloed op Qatar kan opvoeren en de overwegend Shiietische aan de Perzische Golf grenzende Arabische provincies onder druk kan zetten en eventueel de havens aan de Golf blokkeren.

3. Poetin, die nu vriendjes is met Iran, en in samenwerking met Iran, Irak de het Syrië van Assad een aan de VS tegenovergesteld beleid kan voeren in het Midden-Oosten. Van de Krim-sancties trekt hij zich weinig aan, hoewel de sancties wel gaan ten koste van de welvaart in Rusland. De VS heeft daar in het Midden Oosten binnenkort niets meer te zoeken en alle invloed die de VS nog over heeft loopt via de gammele staat Saoedi-Arabië en via Israël.

4. De EU, die door het huidige verloop van de Brexit zich als een continentaal systeem sterker kan positioneren, zeker als de Frans-Duitse as, na de verkiezingen in Frankrijk, met Macron en Merkel, een nieuwe koers kan gaan varen. Een EU, die de handen meer vrij krijgt om een eigen weg te bepalen, zonder de stoorzender VK. Een mogelijk positieve ontwikkeling voor Europa, dat dan minder behoefte zal hebben van de steun uit de VS.

5. Last but not least: China, dat de handen vrij krijgt voor een meer expansief beleid.

Ten eerste de invloed via de Chinese zee. Boven werd reeds geconstateerd dat China een veel ruimere opvatting heeft dan de omliggende landen, meest eilanden, over welk gedeelte van de zee met wat daarop en daaronder tot China’s invloedsfeer behoort. Die strijd is nog niet gestreden. Maar de VS kan hier weinig op uitrichten. Vroeger wel, maar niet meer.

Ten tweede: de zijderoute of wat daaronder tegenwoordig wordt verstaan: verbindingen overland en overzee met Europa, met het Midden-Oosten en met Oost-Afrika. Recente berichten spreken over de weg via Pakistan naar de Indische Oceaan. De Chinezen zijn al langer bezig met invloed te bereiken in Afrika, maar de verbindingen daarheen kunnen worden verbeterd. Verbindingen via Pakistan geven ook toegang tot het Midden Oosten, de bron voor olie. Intussen is de havenstad Gwadar en zijn de verbindingen met het Chinese achterland in volle ontwikkeling, alles met Chinees geld.

Hoe de meer rechtstreekse verbinding over land met Europa vorm gegeven zal worden is nog onduidelijk.

Ten derde: de gedachte die Starlinger in 1948 uitsprak van expansie naar Siberië is van andere orde. Er is niets bekend van beleid in deze richting. Wel schijnen er veel Chinezen te werken.

Ten vierde, de verhouding tot Noord-Korea. De ontwikkeling van ballistische raketten met de mogelijkheid van atoomkoppen verontrusten de Amerikanen en van die zijde wordt China gemaand op te treden. Vanuit China wordt zeer behoedzaam geopereerd. Je zou verwachten dat in het buurland China de verontrusting veel groter zou zijn. Dat is misschien ook zo. Maar daarom juist zouden ze de Noord-Koreanen liever te vriend houden. Tegelijk houden ze de Amerikanen in de houdgreep.

Geen lachende derden – kan men zeggen – zijn Turkije, de Oekraïne en Israël.

Turkije staat met lege handen. Door het facistisch optreden van Erdogan kan het de mogelijkheid van toetreding tot de EU voorlopig wel vergeten. De IS, die eventueel een brug had kunnen slaan naar Saoedi-Arabië (de Soenitische as) is de grond in geboord. Trouwens door Qatar (samen met Iran) te helpen de boycot te doorstaan maakt Turkije geen vriendjes met Saoedi-Arabië. Aan de andere kant is het aan handen gebonden aan Rusland voor zijn energievoorziening en kan daar ook geen vuist maken. Aan zijn lidmaatschap van de NATO heeft het ook niets, want het wordt niet aangevallen. Het staat alleen met het probleem van de Koerden, die straks als er rust komt in de regio, zich kunnen verzelfstandigen in gebieden langs de ziuidgrens van Turkije, en zo een ondersteunende rol gaan spelen bij de onafhankelijkheidsstrijd van de Koerden in Turkije. Tel uit je winst.

Ook de Oekraïne is niet blij. Ze kunnen het daar wel vergeten dat de Krim komt ooit terug komt. Rusland bouwt een grote brug door de Zee van Azov die het vasteland bij Rostov verbindt met de Krim, zodat de machtpositie van de Oekraïne in dit opzicht wordt doorbroken. De onrust in het oosten van het land lijkt te gaan voortbestaan totdat men er zich bij neerlegd dat de Krim weg is en vrede wordt gesloten. Het enige lichtpunt is het associatieverdrag met de EU, dat overigens uitdrukkelijk niet gericht mag zijn op toekomstige toetreding.

Israël heeft het nu relatief rustig omdat alle ogen zijn gericht op IS en voor de Saoedi’s op Jemen en nu ook op Qatar. Maar als IS eenmaal verslagen zal zijn, komt de aandacht weer vrij bij de vijanden van Israël en dat is geen prettig vooruitzicht.

De Pax Amerikana is dood. Leve de Pax Anmerikana!

Geplaatst 28 juni 2017