Malthus heeft gelijk gehad


Samen met Adam Smith, David Ricardo behoorde Thomas Robert Malthus tot het driemanschap dat aan het einde van de achttiende eeuw de basis legde voor de liberale politieke economie van de negentiende eeuw. De hoeksteen van zijn bijdrage was het vastlopen van de bevolkingsgroei op een gebrek aan bestaansmiddelen.

Inderdaad, Malthus had en heeft nog steeds gelijk met de constatering en de verwachting dat de wereld voortdurend in onbalans verkeert en dat wij het economisch-ecologische systeem moeilijk onder controle kunnen krijgen. Demografische factoren, maar ook ziekten, hongersnoden, klimaat, oorlogen en falende staten spelen van oudsher nog steeds een beslissende rol.

Het zijn de primaire menselijke drijfveren (angst, gemakzucht, begeerte, hebzucht, macht) die in wisselwerking met de omgeving uitmaken welke richting het uitgaat. Of, zoals de bekende filosoof-socioloog Habermas deze wisselwerking in meer analytische termen tracht weer te geven door te spreken van de ,,communicatief gestructureerde leefwereld van het individu” in nauwe relatie tot het ,,economische en politieke systeem” van de tijd waarin we leven. Thans een neo-liberaal gekleurd systeem dat de laatste tijd sterk onder druk is komen staan als gevolg van allerlei crises die het hoofd moeten worden geboden en die om aanpassing vragen.

Echter niets is zo funest als ingrijpende verandering, omdat elke verandering weer de basis vormt voor nieuw onrecht en tirannie, aldus Michel de Montaigne een beroemde filosofische schrijver uit oude tijden (de zestiende eeuw).

En vooral in deze tijd van globalisering waarin ,,het politieke trilemma van de wereldeconomie”zoals dat door de bekende Harvard-econoom Dani Rodrik in zijn boek ,,De globaliseringsparadox, waarom mondiale vrijhandel, de natiestaat en democratie niet samengaan” uitvoerig uit de doeken is gedaan.

Zo was het Tinbergen onder meer die reeds jaren geleden probeerde ons bewust te maken van de grenzen aan de groei en de daarmee samenhangende problematiek van de Derde Wereld en hoe in het kader van de ontwikkelingshulp of dito samenwerking hier naar te handelen. Evenals de Club van Rome en de vele initiatieven die daarop in de tijd zijn gevolgd: de aanpak van mensenrechten en laatstelijk het Klimaatakkooord.

Door toeval kreeg ik het boek ,,Mondiale Rechtvaardigheid” in handen. De achterkant van de kaft zegt erover het volgende (citaat):

Hoe vaak worden wij niet geconfronteerd met beelden van schrijnende armoede, onrecht en leed? Moeders die hun jonge kinderen verliezen door eenvoudig te genezen ziektes of mensen die voor oorlogsgeweld op de vlucht zijn. Wat moeten we met die informatie? Wat hebben deze situaties te maken met morele plichten of onrechtvaardigheid?

,,Mondiale Rechtvaardigheid” biedt een heldere inleiding voor iedereen die in kort bestek meer wil weten over het huidige filosofische debat over mondiale armoede, mensenrechten en hun humanitaire interventie. (einde citaat)

Het boek is duidelijk gericht op het onderwijs. Er staat er niet zoveel nieuws in, maar het zet de zaken wel netjes op een rijtje. Wat verder opvalt is dat er niets in staat over de excessieve bevolkingsgroei overal in de wereld, een belangrijke bron van ellende met name in de zogenaamde derde wereld, die met goede wil niet is op te lossen. Tinbergen zei al jaren geleden dat als we niet voldoende doen aan de ontwikkeling ter plaatse, dan komen de mensen vanzelf hiernaar toe.

Dat zien we dan ook nu gebeuren. Maar dat is niet alles. Malthus waarschuwde al in 1798 dat de bevolking sneller groeit dan wat de aarde dragen kan, met als gevolg ,,vice and misery”. Ook dat zien we nu gebeuren. Het boek gaat hier helaas niet op in. Malthus wordt wel heel even genoemd op blz. 141, maar de schrijver gaat niet in op datgene waar Malthus op duidde en waardoor hij bekend is geworden – en aanvankelijk verguisd wegens het brengen van een onwelkome boodschap – het uiteenlopen van de bevolkingsgroei volgens een rekenkundige reeks (waarbij het verschil tussen twee opeenvolgende termen constant is) en de groei van wat de wereld dragen kan in de vorm van voeding voor de mensheid volgens een progressieve reeks (waarbij de opeenvolgende termen toenemen met een al of niet wisselend percentage). Malthus legde de nadruk op het vermogen de groeiende bevolking van voedsel te voorzien. Maar in het huidig tijdsgewricht zijn er veel factoren bijgekomen, met name de aantasting van het natuurlijk milieu door vervuiling en droogte.

De boodschap was toen niet welkom. Er is sedert dien en tot op heden een voortdurende discussie geweest over de stabiliteit in de wereld bij een bevolkingsgroei die de draagkracht van de wereld zou kunnen overschrijden. Stabiliteit in de wereld is alleen mogelijk als de balansen op vele fronten meer in evenwicht komen, precies zoals Malthus en Tinbergen (Balanced International Growth, was zijn motto) het ook bedoelden.

De cijfers liegen er niet om. In 1950 bestond de totale bevolking van Afrika uit 229 miljoen mensen. Nu zijn dat er 1246 miljoen, ruim het vijfvoudige! Voor het jaar 2050 wordt zelfs met 2 miljard gerekend. Voor het Midden Oosten, Zuid- en Oost-Azië bestaan vergelijkbare verwachtingen.

In de natuur heeft elke soort zijn natuurlijke vijanden. Daarmee houdt de natuur zich in evenwicht. De mens heeft ook zijn natuurlijke vijanden. Daarbij kan gedacht worden aan wilde dieren, maar er zijn er meer. In het verleden zijn volksstammen uitgedund door ziekten, infecties, epidemieën, overstromingen, hongersnoden, hitte en koude. En niet te vergeten wat de mens zichzelf aandoet door strijd, misdaad, mensenoffers, straffen, en niet in de laatste plaats falende staten.

Wij mogen ons in het westen gelukkig prijzen dat wij deze gevaren grotendeels onder contrôle hebben, althans het lijkt er op. Wij leven in verhouding langer en gelukkiger. Maar zal dit zo blijven? Het mag betwijfeld worden.

In een ver verleden zijn er volksverhuizingen geweest, waarbij het naar verhouding welvarende Europa en Voor-Azië door door honger en gebrek gedreven stammen werden overspoeld. Als we afzien van de prehistorie, dan kunnen we allereerst denken aan de Grote Volksverhuizing bij de ondergang van het West-Romeinse rijk, toen de Friezen, Franken en Saksen zich hier vestigden, De Vikingen en Saksen ook in Engeland, maar elders ook in vroeger tijden: de Soemeriërs in Mesopothamië, de Perzen in Iran, de Turken in Anatolië, enz.

Zoiets zien we nu ook hier weer gebeuren. Maar door integratie van immigranten, hoe wenselijk ook, is de zaak niet opgelost. Wij zien de noden in de zogenaamde derde wereld voortbestaan en zijn niet in staat de slachting die de natuurlijke vijand van de mens, honger en gebrek, ziekten, enz. aanricht te voorkomen.

Het gevolg is, als wij dit niet kunnen aanzien, en ons blijven verdiepen – met referte aan het boekje Mondiale Rechtvaardigheid – in vragen van verantwoordelijkheid voor wat er overal in de wereld gebeurt en aan noden verder ontstaan, dat de westerse wereld en met name Europa, dat geen natuurlijke grenzen heeft, rekening zal moeten houden met een invasie van immigranten van ongekende omvang.

Malthus kreeg toch weer gelijk. Maar over de houdbaarheid van zijn gelijk zie het artikel over de bevolkingsontwikkeling in de toekomst.

Geplaatst 21 april 2017; Gewijzigd 19 mei 2017