Seculiere Stagnatie – voor hoelang?

SECSTAG OF KONDRATIEV?

 In het onlangs verschenen e-boek over ,,Secular stagnation”: Facts, causes, and cures” [1] wordt de verwachting van een langdurig periode van geen of lage groei (SecStag) door een groot aantal vooraanstaande economisten, waaronder ook Gordon breed uitgemeten.

 SecStag, Piketty, Gordon en Kondratiev hebben de lange termijn gemeen en vormen een denkkader waarbinnen de huidige ontwikkelingen beter bespreekbaar kunnen worden gemaakt dan het louter doorgronden van de ontwikkeling op korte of middellange termijn met met de gebruikelijke Keynesiaanse approach.

 Men kan het artikel over Robert Gordon in NRC van het weekeinde van 19-20 maart 2016 nog eens nalezen, waarin overigens precies hetzelfde staat als in NRC van 5 februari en in Wall Street Journal van 11 februari.

 Gordon is – niet onterecht – pessimistisch over het groeitempo in de komende decennia omdat er te weinig baanbrekende uitvindingen zijn die de economie kunnen steunen.

 De vraag is wat het betekent en wat de consequenties ervan zijn voor de ontwikkelingen in deze roerige tijd, zoals daar zijn: hoge werkloosheid in de westerse wereld, de immigratie van vluchtelingen uit het midden oosten, de popularisatie van de democratie, om maar een paar probleempjes te noemen. Allemaal gevolgen van de veelheid van impulsen van verschillende kanten die leiden tot het verschijnsel van contingentie, mogelijke, maar niet noodzakelijke en daarme onvoorzienbare gevolgen, waardoor de bestuurbaarheid van een democratisch bestel wordt ondergraven.

 De analyse van Barry Eichengreen in de Tinbergenlezing 2015[2] maakte inderdaad duidelijk dat het met de empirische kennis en ervaring van nu nog niet eens goed mogelijk is de ‘Great Depression’ van de Jaren 30 volledig eenduidig te begrijpen, laat staan de veel complexere ,,Great Recession” van nu. 

De al dan niet ,,seculaire stagnatie” van Hansen/Summers en de analyse van Robert Gordon begint steeds plausibeler te worden, maar moeilijk operationeel te onderbouwen en toetsbaar. Dat geldt in versterkte mate voor de Kondratiev-theorie.

 Toch zullen we in andere categorieën, die meer aansluiten op de geglobaliseerde en gefinancialiseerde wereld, moeten gaan denken en analyseren, willen we nog kunnen begrijpen wat er binnen en buiten de EU in de wereld gebeurt en hoe daar eventueel beleidsmatig op in gespeeld zou kunnen worden.  

 Piketti zou daar precies in passen, met zijn voorspelling van een toenemende ongelijkheid van de inkomens doordat de groei zou duiken beneden de kapitaalopbrengsten. (Marx wees daar overigens al eerder op in een vergelijkbare periode van onzekerheid.) Dat moet dan ook maar gebeuren, wat niet zeker is. Immers, waarom zouden de kapitaalopbrengsten niet ook kunnen gaan afnemen in een periode van afnemende groei? 

 Gordon heeft natuurlijk wel gelijk dat hij wijst op uitvindingen en in productieneming van nieuwe technologie, zoals in het veleden de stoommachine, de spoorwegen, de electriciteit, de verbrangingsmotor, de automobiel en de luchtvaart als stuwende krachten achter de economische groei, en de afzakkende groei als die stuwende krachten uitgewerkt zijn.

 Ik herlees uit eigen werk van 1983[3] de verklaring van de lange golf van Freeman en Van Duijn. De opgaande golf begint op basis van nieuwe uitvindingen. Daarna volgt inproductieneming en expansie met grote verdiensten (werkgelegenheid, winst en loonstijging). De daaropvolgende fase wordt gekend door toenemende concurrentie, totdat er geen droog brood meer te verdienen valt omdat de productie niet langer gesteund wordt door nieuwe uitvindingen. Geleidelijk aan stagnatie van de groei en toenemende werkloosheid. 

 In een recent interview wijst Tony Sheba op de mogelijkheid dat de energievoorziening met behulp van fossiele brandstoffen binnen afzienbare tijd zal worden verdrongen door zonne- en windenergie met alle gevolgen vandien[4]. Zo zijn er nog wel meer nieuwe uitvindingen te verwachten, die we nog niet kunnen zien. Daarmee zou er een eind kunnen komen aan de ,,eeuwigdurende stagnatie” en een nieuwe opgaande fase van de lange golf intreden.

 Als we vertrouwen mogen hebben in de theorie van de lange golf à la Freeman[5] en Van Duijn[6] dan is de voorbereidende fase van de volgende Kondratiev al in gang gezet.

 Maar nu Hayek nog. Zoals ik elders in dit blog schreef, kan de opleving pas op gang komen als de verliezen genomen zijn. Niemand vind het prettig om de verliezen op eerdere investeringen af te schrijven en daarmee ten laste van de winst of van reserves te brengen. Het wordt dan uitzingen totdat het dreigend faillissement onvermijdelijk wordt. Banken, bijvoorbeeld, keren liever dividend uit en/of bonussen, dan op slechte vorderingen af te schrijven. Waar mogelijk lossen bedrijven schulden of in plaats van met goedkoop geld nieuwe investeringen aan te gaan in een onzekere markt.

De goedkoopgeldpolitiek van de ECB helpt alleen maar om schijnwinsten of schijnreserves van banken en andere bedrijven te handhaven en verlengt daarmee de recessie. Pas als de rente weer omhoog gaat kunnen de verliezen die afkomstig zijn van de voorafgaande hausse niet meer afgedekt worden, en komt plaats voor nieuwe activiteit, de Neue Kombinationen van Schumpeter. Dat is de reinigende functie van crisis en depressie, zoals Schumpeter die zag. 

 Uitzieken, het oude, onvermijdelijke recept. Piketti, Gordon, Scumpeter passen precies in dit beeld. Secstag is alleen te somber in zoverre dat het geen zicht biedt op een nieuwe opleving, al is die misschien nog ver weg.  

[1] ,,Secular stagnation: Facts, causes, and cures” onder redactie van Coen Teulings en Richard Baldwin 10 September 2014.

[2] Zie ook: Barry Eichengreen: ,,The Great Depression in a Modern Mirror”.

[3] D. van der Werf: ,,Crisis en maatschappelijke keuze”, 1983; ihb. blz. 48-50.

[4] Interview met Gerben van der Marel: ‘Schone energie zal de olie- en autowereld vermorzelen’, zie FD van 12 maart 2016.

[5] Christopher Freeman: diverse publicaties 1977-1979.

[6] J.J. van Duijn: diverse publicaties 1977-1979. 

Geplaatst 28 maart 2016; bijgewerkt 24 mei 2016