De Adderkluwen van het Midden-Oosten

Het jaar 2015 loopt ten einde. Daesh alias IS is nog niet verslagen. Assad zetelt nog in Damascus. De verhoudingen in het Midden- Oosten liggen zeer gecompliceerd. De vele strijdende partijen hebben uiteenlopende doelen. Franse president Hollande tracht partijen op een lijn te krijgen in de strijd tegen Daesh. Redenerend vanuit de uiteenlopende belangen van partijen is dit streven gedoemd te mislukken.

 Een fundamenteel obstakel vormt het kruisen van de Shiietische as en de Soennietische as. Anders gezegd, het kruisen van de twee assen is een reden om elkaar zoveel mogelijk dwars te zitten.

 De Shiietische as loopt vanuit Teheran via Bagdad naar Damascus en de Middellandse Zee. Deze as krijgt de steun van Rusland, dat een vlootbasis heeft in Syrië en streeft daarvoor dat Assad aan het bewind blijft. Ook is een goede relatie met de machthebbers in Iran voor Rusland van belang voor het handhaven van de rust in de Kaukasus.

 De Soennietische as verbindt Turkije met Saoedi-Arabië. Formeel stellen deze twee partijen zich neutraal op ten aanzien van de strijd tegen IS alias Daesh, maar hun belang ligt toch in het voortbestaan ervan, al was het alleen maar als tegenkracht tegen de Shiietische as.

 Een tweede obstakel wordt gevormd door het verschil in houding van de verschillende spelers tegenover Assad.

 Om meer inzicht te krijgen in deze gecompliceerde verhoudingen hieronder een overzicht van de verschillende spelers uitgaande van hun belang en hun mogelijkheden en onmogelijkheden. 

  1. Rusland. Het belang van Rusland is het duidelijkst. Door zijn opgesloten ligging zoekt het altijd uitwegen naar de zee. Vandaar het streven Assad in Syrië aan het bewind te houden, immers Rusland heeft in Tartus (Syrië) een marinebasis en het is onzeker of dat met een andere machthebber in Damascus dan Assad zal worden gecontinueerd. Inmiddels is de verhouding met Turkije verstoord door het neerhalen van een Russisch vliegtuig op de grens van Turkije en noord Syrië. Rusland kan zich geen oorlog met Turkije veroorloven om twee redenen. De belangrijkste reden lijkt te zijn dat Turkije de doorgang tot de Middellandse Zee beheerst bij de Dardanellen. De tweede reden is dat Turkije zich bij een aanval zou kunnen beroepen op zijn lidmaatschap van de NATO. Maar Rusland kan Turkije wel pesten door handelsbelemmeringen en door het bemoeilijken van van toegang of verblijf van Turkse onderdanen in Rusland of – ingrijpender – van beperkingen op de levering van olie en gas waar Turkije van afhankelijk is.
  1. De VS. Wat de Amerikanen precies willen is onduidelijk. Meestal hebben zij de mond vol van ideologische idealen als democratie en mensenrechten, maar tegelijk willen zij goede vrienden blijven met inferne dictaturen als Saoedi-Arabië en Turkije. Nu nemen zij de leiding van een coalitie van meest Europese staten in de strijd tegen Daesh. Verder hebben zij in deze hoek van de wereld niets te zoeken, behalve de veiligstelling van de olieleveranties uit Saoedi-Arabië en Irak. Deze opstelling van de VS is duidelijk inconsequent en opportunistisch.
  1. Turkije. De houding van Turkije is tweeslachtig. Enerzijds deelhebbend in de Soennietische as, anderzijds geïnteresseerd in aansluiting bij het Westen. Via het lidmaatschap van de NATO probeert het zich te beschermen tegen Rusland. Militair is het te zwak om naast de binnenlandse strijd tegen de Koerden ook nog deel te nemen aan de strijd tegen Daesh. Dat gaat niet samen, met gevolg dat het zich ogenschijnlijk neutraal opstelt, maar enerzijds de Amerikanen toestaat vanuit een luchtbasis in Turkije Daesh vanuit de lucht te bestoken, anderzijds zelf de Koerden gaat bestoken zelfs waar die in Irak tegen Daesh vechten. Ook is de Turkse zuidgrens poreus in het voordeel van Daesh, dat valuta ontvangt o.m. uit zwarte handel, en strijders doorlaat en ook wapenleveranties. Eveneens in het voordeel van de anti-Assad rebellen, die die door de Amerikanen logistiek en met wapenen worden voortgeholpen, terwijl ze door de Russen worden bestreden. Strijdige belangen! Overigens kan Turkije zich niet veroorloven Rusland teveel van zich te vervreemden omdat voor de helft of meer van zijn energiebehoefte van Rusland afhankelijk is. Zo houden Turkije en Rusland elkaar in de houdgreep.
  1. Saoedi-Arabië. Dit is een bang land. De regerende familie zal zich wel afvragen hoelang de bevolking nog zal toestaan dat ze aan het bewind blijft. Dat blijkt uit de recente pogingen om de burgerbevolking onder de duim te houden met behulp van striktere – vooringenomen – rechtspleging en draconische straffen tegen ieder die als bedreiging van het bewind beschouwd wordt en uit de overmatige aanschaffing van oorlogsmaterieel. Daarnaast is er de vrees ingesloten te worden door de shiieten in Iran, Bagdad, de golfstaten, de eigen oostprovincies, de Houties in het zuiden. Het heeft niet de kracht noch de wil om zich in te zetten in de strijd tegen Daesh naast de oorlog tegen de Houties. Even dubbelzinnig als Turkije staat het zelfs heimelijk toe aan Daesh geld en wapenen te sturen. Militair is het een zwak land, met een leeg binnenland met moeizame verbindingslijnen. En met economische activiteit voornamelijk in de oostprovincies. Tegen de Houties kan de strijdmacht vanuit de lucht wel het een en ander uitrichten, maar op de grond mist er kracht, wat blijkt uit de inzet van huurlingen, die naar ervaring niet al te gemotiveerd zijn. Enkele raids op electriciteitscentrales en vliegvelden kunnen voldoende zijn om bestuur en verdediging volmaakt te ontwrichten.  
  1. Iran. Het onmiddelijk belang van Iran ligt in de as naar Damascus. Die as dient een tweevoudig doel: blokkering van de Soennietische as en daarmee verzwakking van de militaire kracht van Saoedi-Arabië. En de toegang tot de Middellandse Zee en Europa zonder de oncontroleerbare omweg door de Rode Zee en het Suez-kanaal. Iran profiteert van de steun van Rusland, dat vriendschap met de shiieten goed kan gebruiken voor rust in de Kaukasus. Vandaar de samenwerking met de Russen ter ondersteuning van het nog steeds onder druk staande gezag van Assad. Vandaar ook dat voorrang gegeven wordt aan de strijd tegen de rebellen in Noord Syrië (die door de VS en Turkije worden gesteund) boven de strijd tegen Daesh. Hoewel Iraanse contingenten ook deel nemen aan de strijd tegen Daesch in Irak. Vooralsnog richt het veel sterkere Iran zijn pijlen niet op Saoedi-Arabië, wat voor de hand zou liggen ter ondersteuning van de shiietische Houties bij de monding van de Rode Zee. Om zo’n avontuur aan te durven is dekking in de rug vereist tegen het onbetrouwbare Pakistan, en daar kan Iran in de huidige situatie niet op rekenen.  
  1. De Koerden. Het betreft een volk van ruim 35 miljoen zielen met een eigen taal en cultuur, waarvan het woongebied verspreid is over verschillende aaneengrenzende landen: Turkije, Syrië, Irak, Iran. In Syrië en Irak zijn hun woongebieden formeel als autonome regio’s erkend. Niet zo in Turkije. Nog steeds worden ze daar stelselmatig onderdrukt. Dat is niet zo eenvoudig, want het is een hardnekkige en talrijke tegenstander. Er heerst daar feitelijk een sluipende burgeroorlog met de PKK tegenover de regering in Ankara. Dit maakt dat de Turkse regering de neiging heeft voorrang te geven aan de strijd tegen de Koerden boven de strijd tegen Daesh. De Koerden en de andere leden van de coalitie nemen dit niet in dank af.  
  1. De Coalitie. Aan de coalitie nemen deel : De VS, Frankrijk, het VK, Nederland en een aantal andere landen. Tot nog toe biedt de coalitie geen inzet van grondtroepen, alleen luchtaanvallen op gronddoelen. Grondsteun komt vooral uit Iran en van shiietische milities en niet te vergeten de Koerden. Of Iran deel uitmaakt van de coalitie of alleen ermee samenwerkt is niet duidelijk. Voorzover bekend is het doel van de coalitie beperkt tot het bevechten van Daesh; het afzetten van Assad behoort er niet toe, ofschoon de VS en enkele andere leden daarop wel uit zijn. Vanuit het belang geredeneerd zal de aarzeling bij Rusland om tot de coalitie toe te treden verklaarbaar zijn.  
  1. De EU. De EU is niet formeel bij de strijd betrokken, maar zit wel met een overweldigend vluchtelingenprobleem. De VS heeft de leiding van de coalitie op zich genomen, maar Europa en de omliggende landen mogen de vluchtelingen opvangen. Men kan daar een element van ,,moral hazard” in herkennen. Het vluchtelingenprobleem verdient een verhaal apart. 
  1. Syrië. Hier vind een ware wapenwedloop plaats. Als tegenwicht voor de Russische gevechtsvliegtuigen stromen meer en meer geavanceerde wapens richting de rebellen vanuit de VS en Saoedi-Arabië via Turkije, waardoor het voordeeel van het Syrisch regime wordt tenietgedaan. Anti-tank en luchtdoelraketten veranderen het slagveld. Hoofdrolspelers zijn aan de ene kant Turkije en Saoedi-Arabië (leden van de Soennietische as, die Daesh in het geniep steunen) en de VS, die ook voor trainers zorgen), aan de andere kant het verzwakte leger van Assad, met Russische luchtsteun en grondtroepen uit Iran (de triple entente: Rusland en de Shiietische as).  
  1. De NATO. Op de NATO-vergadering van begin december met de ministers van buitenlandse zaken zijn nieuwe afspraken aan de orde (geweest) om te voorkomen dat er nog een keer een incident komt zoals dat waarbij een NATO partner een Russisch gevechtsvliegtuig uit de lucht schoot. De NATO zit met de situatie in zijn maag en wil de-escalatie, hetgeen inpliciet betekent dat de coalitie verlangt dat Rusland de aandacht bij voorrang richt op Daesh in plaats van op de anti-Assad rebellen. Hoe de NATO dat wil bereiken is voor de attente krantenlezer een raadsel.   

Het betreft hier een momentopname, er zit geen voorspelling in. Er is hier geredeneerd vanuit het belang van de spelers in deze kluwen van strevingen. De spelers in deze kluwen zijn meest autoritair geregeerde landen. Dat maakt dat er weinig ruimte is voor het welzijn van de bevolking. Europa heeft twee wereldoorlogen gekend en daar enorm onder geleden. Daar heeft Europa van geleerd. Europa wil dat niet meer. In het Midden-Oosten heerst kennenlijk nog steeds een andere mentaliteit. De Islam erkent geen mensenrechten. Kort door de bocht is de leer: niet het leven op aarde telt, alleen het hiernamaals. Al is de praktijk is veelal anders, toch is het zo dat als je de leer niet volgt zoals de machthebber de leer uitlegt, dan is dat pech voor jou. Dat is ook de grondslag van de adderkluwen. Geen tolerantie, geen respect, geen vriendschap. Zij hebben nog veel te leren.  

Geplaatst: 6 december 2015

PS

 De electronische inkt is nog niet droog of er gebeurt weer van alles waardoor de verhoudingen zich zich fundamenteel kunnen wijzigen. Daarbij valt niet in eerste instantie te denken aan Jemen, waar de chaos alleen maar toeneemt, en ook niet aan Iran, dat zich nog steeds voorzichtig opstelt, maar aan Turkije, dat zich kwetsbaar aan het opstellen is door tegen de uitdrukkelijke wil van de wettige regering in Irak troepen over de grens te zetten.

 Recent verklaarde de Secretaris Generaal van de NATO Jens Stoltenberg na een vergadering van ministers uit de lidstaten nog dat de NATO niet van plan was om grondtroepen te zenden voor de strijd in Syrië, omdat het niet gaat om een conflict tussen de westerse wereld en de moslim wereld. De meeste betroffenen zijn weliswaar moslims, maar het is hun probleem en dat kan het westen niet voor hen oplossen.

 

De NATO kan volgens hem de Turken wel helpen hun luchtverdediging meer op peil te brengen, zodat een incident als het neerhalen van een Russisch vliegtuig niet meer zal behoeven voor te komen. De NATO stelt zich, zoals te verwachten was, ook op dit punt terughoudend op.

 Daar gaat het hier niet om. Waar het wel om gaat vertelt ons het krantenbericht (Telegraaf 7/12, verkort): Enkele honderden Turkse militairen zijn dit weekeinde met 25 tanks tot ver in Irak gekomen, tot in het kamp Bashika, zo’n 30 km van de stad Mosul. Mosul is een oliestad met ongeveer 200.000 inwoners en ligt officieel in Irakees Koerdistan. Het is sinds juni 2014 in handen van Deash (IS). Het officiële doel van Turkije is de training van Koerdische Peshmerga’s (van de Turksvriendelijke Koerdische president Massoed Barzani) en de bescherming van daar levende Turkmenen. De regering van Irak wist niets van de inval van de Turkse troepen en eiste onmiddelijke terugtrekking omdat het een schending zou zijn van de soevereiniteit van Irak. Turkije trekt zich niets van het protest aan. Integendeel, er zouden nog meer Turkse troepen komen, die van plan zijn er te blijven.

 (vervolg bericht) De VS lieten weten dat de inval van de Turkse troepen niet behoort tot de coördinatie van geallieerden tegen IS. Turkije heeft ook nooit belangstelling getoond in de bestrijding tegen IS. Het is dus maar de vraag of Ankara eindelijk eens IS een slag wil toebrengen. De kans is groter dat het Turkse leger de grote olievoorraad wil veiligstellen van de autonome Koerdische regio in het noorden van Irak, zich daarbij beroepend op een afspraak met genoemde Barzani. Daarnaast wil Turkije de Koerdische PKK aanpakken. (einde bericht)

 Commentaar. Uitgaande van belang, macht en mogelijkheden ligt het voor de hand dat de Turken uit zijn op de olie. Alle andere redenen die zij noemen mogen beschouwd worden als kletspraat eromheen. Het belang dat zij hebben bij de olie is evident, al was het alleen maar omdat Turkije nu nog voor 50% of meer van zijn energievoorziening afhankelijk is van Rusland. Tegelijk willen de Turken niet dat de Koerden de oliebronnen in handen krijgen, want dat zou de positie van de PKK alleen maar versterken. Vergeet niet dat de Koerden bezig zijn op te trekken om Mosul te heroveren. Blijft dat IS Mosul wel hardnekkig zal verdedigen.

 

De eerste gedachte bij dit bericht was dat Turkije zich bij deze move op verschillende punten kwetsbaar opstelt:

  1. Juridisch kwetsbaar omdat hiermee de soevereiniteit van een buurstaat wordt geschonden. En dat in veel ernstiger mate dan het gedurende 17 seconden overvliegen van een klein stukje uitstekend grondgebied door een Russisch vliegtuig, waar door Turkije zoveel herrie om wordt gemaakt! Het beroep op soevereiniteit tegenover de Russen of wie ook valt daarmee uit handen;
  1. Militair kwetsbaar door geïsoleerde actie, niet gesteund door de NATO en de daaraan geliëerde coalitie. Bijvoorbeeld als de Koerden goed bewapend de Turken onder de voet zouden lopen is er niemand de de Turken helpt;
  1. Politiek kwetsbaar omdat terwijl de NATO en de coalitie zich richt op de-escalatie en deze troepenverplaatsing verdere escalatie juist in de hand werkt. Een beroep op het lidmaatschap van de NATO wordt daardoor al ondenkbaar;
  1. Strategisch kwetsbaar. De enige macht van betekenis in de regio die vrij is naar eigen believen te handelen is Rusland. De Turken zijn er kennelijk kampioen in hoe zij de Russen zich in het harnas kunnen jagen. Intussen vraagt de NATO aan Rusland om meer te doen aan de strijd tegen IS. Nu dat kan Rusland gemakkelijk combineren met het dwarszitten van Turkije. Bijvoorbeeld door de Koerden te voorzien van een betere bewapening, of zelfs mankracht, bijvoorbeeld in de vorm van ,,groene mannetjes”….., waartegen de Turken niet met vrucht kunnen protesteren.

Dat dit muisje een staartje zal hebben is duidelijk. De Telegraaf bericht twee dagen later dat Turkije volhardt in zijn standpunt, zich beroepend op eerdere afspraken met Irak, dat Iran de NATO verzoekt Turkije tot de orde te roepen, dat Rusland zich opwindt over de aanwezigheid van een zwaarbewapende Turkse troepenmacht in de frontlinie bij Mosul en de Veiligheidsraad wil inschakelen en tenslotte dat van de zijde van Turkije wordt verklaard dat iedereen die de Turkse aanwezigeid bij Mosul anders interpreteert dan nodig voor de training van Irakese eenheden zich schuldig maakt aan opzettelijke provocatie. Die andere interpretatie verwachten ze dus wel, en dat hadden ze ook van te voren kunnen bedenken. Voorlopige conclusie: een opzettelijke poging om Mosul in handen te krijgen of om te voorkomen dat de Koerden Mosul in handen krijgen.

Geplaatst: 9 december 2015

Intussen is Hom door de entente Assad-Rusland-Iran terug ingenomen. Assad wenst dat de gevluchte bevolking er terugkeert, maar liefst voornamelijk Alevieten en/of Shiieten en liefst zo weinig mogelijk Soennieten, want dan zou het spelletje opnieuw kunnen beginnen.

Intussen ook overleggen de oppositionele facties ergens in Saoedi-Arabië samen met Amerikaanse en andere westerse partijen hoe ze samen kunnen gaan om Assad te verdrijven. Langs deze weg kan van Arabische zijde lekker gestookt worden zonder de handen te binden, die nodig zijn in Jemen. En ook zonder dat het geld kost, want door de daling van de olieprijs zit Saoedi-Arabië financieel aardig in de problemen.

Intussen ook komt bericht dat Turkije bezig is een muur te bouwen van meer dan 80 km. lengte op de grens met Syrië, niet duidelijk precies waar. Het aangegeven doel is penetratie door Daesh (IS) te voorkomen, maar of dat de voornaamste reden is, is niet zeker. Aan beide zijden van die grens ligt ook Koerdisch gebied, misschien is de werkelijke reden de Koerden de verbinding over de grens te bemoeilijken.

Bij elkaar genomen lijkt het niet op dat de vijandelijkheden op korte termijn zullen stoppen. De eerste grote rem op de strijd kan geleidelijk ontstaan uit het gebrek aan financiën bij de oorlogvoerende partijen, daaraan gekoppeld inflatie, binnnenlandse ontevredenheid, burgerlijke ongehoorzaamheid, wanorde, vul maar in.    

Geplaatst 13 december 2015