Het Oekraïnespel (1)

De toekomst blijft een onzekere factor. Daarover wil ik het hebben. Twee prealabele opmerkingen. 

  1. Het verschijnsel van de ,,zwerm”: één gebeurtenis van ondergeschikt belang kan een niet te stuiten kettingreactie tot gevolg hebben. Andere gelijksoortige gebeurtenissen hebben dit gevolg niet. Denk aan de Tunesiër die zich enige jaren geleden in brand stak. Het gevolg was de zg. Arabische Lente, opstanden en revolutie in Libië, Egypte, Syrië, Irak, Tsjaad, Mali, enz. Een ander voorbeeld vormt de moord op de Oostenrijk-Hongaarse kroonprins, die voorafging aan twee wereldoorlogen en een economische depressie. Gevolgen, die niet in verhouding staan tot de aanleiding. Over het verschijnsel van de ,,zwerm” zijn boeken volgeschreven. Een daarvan kan ik hier noemen: ,,De zwerm”
 van Dr. Jaap van Ginneken.
  2. Het verschijnsel dat in naam van veiligheid en samenwerking, of ook zonder dat, onder het banier van humaniteit de westerse politici met daarachter de kiezers menen zich te moeten bemoeien met allerlei werkelijke of vermeende toestanden elders in de wereld. Het mooiste is als de westerse democratie ook in andere delen van de wereld kan worden ingevoerd. Het probleem is daarbij dat de westerse democratie veelal niet past op de culturele of maatschappelijke verhoudingen in de landen waar men zich mee meent te moeten bemoeien. Het resultaat is hetzij een façade-democratie – in het beste geval – of gewoon binnenlandse oorlog. Daarmee is men dan nog verder van huis.

Dit gezegd zijnde kijken we nu naar de wereld van vandaag.

 Afghanistan is een hopeloze zaak. Dat geldt ook voor Libië na het afzetten van Khadaffi, voor Iraq na het afzetten van Sadam Hussein. Zo zijn er meer voorbeelden van bemoeizucht te noemen. Partij kiezen is ook zo wat. In Syrië werd door het Westen eendrachtig partij gekozen tegen Assad. Later bleek dat men op het verkeerde paard had gewed. De wereldpolitiek van het Westen is weinig succesvol geweest, om het zachtjes te zeggen. 

Nu wat de Oekraïne betreft.

 Vorig jaar kwam de EU met de Oekraïne tot afspraken voor een associatieverdrag. Eerst leek dat te lukken. Op 18 september 2013 stemde de Oekraïne voor zo’n verdrag, dat eind november 2013 zou worden ondertekend. Enkele dagen voordien werd de ondertekening opgeschort. Dat kwam doordat van Russische zijde bezwaar gemaakt werd en een concurrerend aanbod werd gedaan. De president Janoekovits wilde het Russische aanbod niet afslaan. Intussen leidde de niet ondertekening van het verdrag tot pro-Europese protesten van zodanige omvang en intensiteit dat de positie van Janoekovits onhoudbaar werd en hij voor zijn eigen veiligheid de wijk moest nemen. Zodoende ontstond in de Oekraïne een toestand van regeringloosheid, uiteindelijk een onbedoeld resultaat van goede bedoelingen.

 De associatiepoging.

 Wat was er nu voor bezwaar tegen het streven van de EU naar een associatieverdrag? Het leek toch zo onschuldig. Maar het was het toch kennelijk niet. De bevolking van de Oekraïne is verre van homogeen. De meerderheid is Oekraïens sprekend en meest Europees gezind. Aan de randen zijn er aanzienlijke minderheden Russisch sprekend, meest in het oosten en zuiden. In het westen zijn er Pools sprekende en misschien ook Slovaaks sprekende minderheden, in delen die tot de voormalige Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie hebben behoord. De Russisch sprekende minderheid in Oost Oekraïne voelde zich gediscrimineerd. Daar had de opstand tegen Janoekovits dan ook weinig aanhang.

 Ongerustheid in Rusland

 Men kan zich voorstellen dat de Russische regering, onder leiding van Poetin, ongerust werd, constaterend dat de Oekraïne geen betrouwbare buurstaat was, waarop men kon rekenen voor een blijvende samenwerking. Daarbij kwam dat Europese politici duidelijk partij kozen voor de protesten in Kiev, dus tegen Rusland. Voor de Russen begon het vertrouwen te ontbreken dat de Russische vloot veilig zou kunnen opereren vanuit de Krim.

 Associatiepoging niet onschuldig

 Dat de EU het risico zou lopen de Russen voor de voeten te lopen in hun ,,achtertuin” had bekend moeten zijn bij de EU. Daarom was de wens bij de EU om het associatieverdrag door te zetten tegen de zin van Moskou in geenszins onschuldig.     

 Annexatie van de Krim

 We hebben gezien dat de Krim intussen door Rusland is geannexeerd. Vanuit Rusland gezien is dit een noodzakelijke strategische zet geweest. De urgentie ervan is inmiddels bevestigd door de aanwezigheid van de Amerikaanse oorlogsvloot in de Zwarte Zee, die in afwachting van wat Rusland zou doen, geruisloos werd versterkt.

 Sancties

 Met de annexatie van de Krim werd geen enkel belang van de EU of van de VS aangetast. Dat de associatieplannen gezien vanuit de EU op de lange baan waren komen te staan was allang duidelijk. Overigens, bij het associatieplan werd ervan uitgegaan dat het met name voor de Oekraïne van belang was de handelsbetrekkingen met de EU te versterken, niet dat het voor de EU zo belangrijk was. De EU heeft binnen zijn grenzen al armlastige lidstaten genoeg. Onder leiding van de VS werd de annexatie o.m. via de VN afgekeurd en werden sancties in het vooruitzicht gesteld. Later werden die sancties opgelegd, die overigens geen enkel effect hadden op de beslissingen in Moskou.

De volksrepubliek Donetsk

Intussen maakte de Russisch sprekende minderheid gebruik van de regeringloosheid van de staat Oekraïne om zich af te scheiden en stichtte daarvoor de zg. ,,Volksrepubliek Donetsk”. Zij vroeg tegelijk om aansluiting bij Rusland, maar Moskou ging daarop niet in. In het licht van de latere ontwikkelingen kan men zich afvragen of Poetin daarmee geen tactische fout heeft begaan. Wel werd de toezegging gedaan dat Moskou de Russisch sprekende minderheid in oostelijk Oekraïne niet in de steek zou laten. Hij had het gebied niet behoeven te annexeren, maar via militaire aanwezigheid de bevolking toch kunnen beschermen en voor dat landsdeel eventueel zelfbestuur binnen het verband van de Oekraïne kunnen bereiken. Sancties had hij daarmee overigens niet kunnen voorkomen.

 Nieuwe regering in Kiev

 In de tussentijd werd in Kiev een voorlopige regering gevormd, die nadien door verkiezingen is gelegitimeerd.

 Veldtocht tegen Donetsk

 Deze regering heeft nu een militaire actie ondernomen tegen de Volksrepubliek Donetsk. Deze wordt nu geleidelijk onder de voet gelopen, ondanks – heimelijke – steun via wapenleveranties en vrijwilligers of ,,adviseurs” uit Rusland. De toezegging van Poetin om de Russische minderheid niet in de steek te laten bleek tenslotte van weinig waarde.

 MH17

 Het neerschieten van een verkeersvliegtuig van de Malaysian Airways op 12 km hoogte heeft de zaken gecompliceerd. Dat kan eigenlijk alleen gebeurd zijn met behulp van een zeer geavanceerde raketlancering. Hoe dit geavanceerd wapentuig in handen van de Republiek Donetsk is gekomen en wie de raket heeft afgeschoten vormt nog onderwerp van onderzoek. Veel invloed op de gevechtshandelingen in Oost Oekraïne heeft het overigens niet. Wel is het duidelijk dat de stemming in het Westen tegenover Rusland er niet beter op geworden is.

 NATO en de oostgrens van de EU

 In april maakte de SG van de NATO Rasmussen bekend dat de NATO haar verdediging van de oostgrens van de EU gaat versterken. In de oostelijke lidstaten – Estland, Letland, Litouwen en Polen – leven Russisch sprekende minderheden. In het licht van de ontwikkelingen in oost Oekraïne is dit een begrijpelijke reactie. Het is echter geen goed middel om de Russen mild te stemmen. Dit met name om twee – met elkaar samenhangende – redenen. Ten eerste is nog niet zolang geleden, ten tijde van de hereniging van Duitsland, de toezegging aan Gorbatsjov gedaan dat de NATO zich niet zou uitstrekken tot onder meer Estland, Letland, Litouwen en Polen. Ten tweede heeft Rusland ervaringen met invallen vanuit het westen, behalve Napoleon ook in de twee wereldoorlogen. Dat maakt dat er daardoor een gevoelige snaar wordt geraakt. 

 Provocaties

 Poetin wordt gedurig provocaties verweten. Het wordt niet duidelijk gemaakt welke provocaties dat precies zijn. Hij trekt zijn plan en zegt niets, althans niet veel. De enige provocatie die men hem kan verwijten is, dat hij zich van de publieke opinie in het westen niets aantrekt. Aan de andere kant zijn er provocaties genoeg. 1e . Morele steun aan de opstand tegen Janoekovits in de winter 2013-14. Parlementsleden uit het Westen gingen naar Kiev om de opstandelingen aan te moedigen. 2de. Sancties om Poetin te dwingen zijn politiek om te buigen. 3de. Spionage door de Amerikanen via satellieten en het opjutten van de politieke opinie tegen Rusland. 4e. Het versterken van de Amerikaanse oorlogsvloot in de Zwarte Zee. 5de. Versterken van de defensie langs de oostgrens van de EU. In gewone tijden geen probleem, maar in de huidige omstandigheden een provocatie.    

 Nieuwe sancties en de retorsie

 De geleidelijke verscherping van de sancties beginnen schadelijk te worden, met name ook voor het EU-bedrijfsleven. De uitwerking is maar pover. 

 Moskou begint tegenmaatregelen te nemen, zoals de dreiging met prijsverhoging van geëxporteerde energie. Maar ook worden allerlei nieuwe eisen gesteld aan levensmiddelen en andere goederen uit het Westen. Moskou kan ook de energieleverantie geheel stopzetten of het vliegverkeer over Rusland en Siberië belemmeren of financieel belasten. Daartoe is nog niet overgegaan.

 De kettingreactie gestopt?

 Laten we het hopen. Het hangt van de inschikkelijkheid van partijen af.

 Wat heeft de EU met het associatieplan nu bereikt?

 Er is niets positiefs uitgekomen. Het leidde van begin af aan tot tweedracht en strijd. De strijd in Oost Oekraïne kostte en kost nog steeds doden en gewonden alsook materiële schade. Een passagiersvliegtuig is neergeschoten. Alle vliegtuigen moeten nu omvliegen. De verhoudingen met Moskou zijn vertroebeld, handelsrelaties verslechterd. De OSVE kijkt op zijn neus. De sancties kosten het Westen ook geld. De Russen worden in de armen van de Chinezen gedreven. Wat kunnen we er nog aan toevoegen?

 En Rusland?

 Alleen Rusland heeft wat bereikt, zonder andere nadelen dan de sancties: de Krim. 

Gedateerd 1 augustus 2014

PS. De situatie verandert van dag tot dag.  Op een andere plaats ga ik in op de nieuwe ontwikkelingen.